NEWSLETTER

Προσθέστε εδώ το e-mail σας για να σας έχουμε πάντα ενήμερους






Κριτική Σκέψη

Υπάρχουν πολλοί ορισμοί για την κριτική σκέψη. Κάποιοι την αναφέρουν ως έναν ιδιαίτερο τρόπο διαχείρισης πληροφοριών και άλλοι ως μια ειδική ομάδα δεξιοτήτων και ικανοτήτων. Τα άτομα που ενδιαφέρονται για την πολιτική και κοινωνική αλλαγή τη βλέπουν ως τις ενδιαφέρουσες εναλλακτικές στις γενικά αποδεκτές πεποιθήσεις και αξίες της δομής της εξουσίας. Σε κάποιο βαθμό, αυτά είναι σωστά: η κριτική σκέψη είναι όλα τα παραπάνω, και ακόμα περισσότερα. 

Η κριτική σκέψη είναι η διαδικασία της εξέτασης, της ανάλυσης, του προβληματισμού και της αμφισβήτησης καταστάσεων, θεμάτων και πληροφοριών κάθε είδους. Τη χρησιμοποιούμε όταν εγείρονται ερωτήματα σχετικά με:
Τα αποτελέσματα δημόσιων ερευνών
Τις θεωρίες.
Τα προσωπικά σχόλια.
Τις ιστορίες στα ΜΜΕ.
Τις προσωπικές σχέσεις.
Την ιστορία.
Την επιστημονική έρευνα.
Τις πολιτικές δηλώσεις.
Και ειδικά τη συμβατική σοφία, τις γενικές αξιώσεις και τις διακηρύξεις των αρχών.

Η κριτική σκέψη είναι ένα σημαντικό εργαλείο για την επίλυση των προβλημάτων της κοινότητας και τη διαμόρφωση παρεμβάσεων ή πρωτοβουλιών στις υπηρεσίες υγείας και την ανάπτυξη της κοινότητας.

Τα στοιχεία της κριτικής σκέψης
Υπάρχουν διάφοροι τρόποι θεώρησης της διαδικασίας της κριτικής σκέψης. Ο απλούστερος, ίσως, είναι ο εξής:
Αναγνώριση του προβλήματος / σκοπού: Ποιο είναι εδώ το πραγματικό θέμα;
Διάγνωση: Με βάση όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες, ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης του θέματος;
Διερεύνηση: Πώς και ποιος θα πραγματοποιήσει ότι αποφασίστηκε;
Δράση: Κάντε το!
Αναλογισμός: Λειτούργησε αυτό που κάνατε; Αν ναι, πώς μπορεί να λειτουργήσει καλύτερα; Αν όχι, τι έγινε λάθος και πως μπορεί να διορθωθεί; Τι είναι αυτό που μάθατε εδώ και μπορεί να φανεί χρήσιμο στο μέλλον;  Ο αναλογισμός μπορεί να οδηγήσει στην εξέταση ενός άλλου προβλήματος ή σκοπού, και ο κύκλος ξεκινά ξανά από την αρχή.

Ποιος μπορεί (και θα έπρεπε) να μάθει να σκέπτεται κριτικά;
Η απάντηση είναι όλοι, από τα παιδιά μέχρι τους ηλικιωμένους. Ακόμα και τα μικρά παιδιά μπορούν να μάθουν για θέματα όπως το αίτιο και το αποτέλεσμα-ένα συγκεκριμένο γεγονός που έχει ένα ορισμένο αποτέλεσμα-μέσω του συνδυασμού των πειραματισμών και της εμπειρίας των ίδιων και της παρουσίασης πιο περίπλοκων ιδεών από τους άλλους.
Πολλοί ενήλικες εξασκούν την κριτική σκέψη ως κάτι το αυτονόητο. Άλλοι ξέρουν πώς γίνεται αλλά για πολλούς λόγους-φόβο, ιδιοτέλεια, βαθιές προκαταλήψεις ή ανεξερεύνητες πεποιθήσεις-επιλέγουν να μην το κάνουν. Επιπλέον, ίσως μια πλειοψηφία να είναι ικανή να μάθει να σκέπτεται κριτικά, αλλά να μην έχει διδαχθεί ή εκτεθεί στις εμπειρίες εκείνες που θα της επέτρεπαν να μάθει μόνη της. Ακριβώς αυτή η τελευταία κατηγορία την χρειάζεται περισσότερο και είναι πιο δεκτική στην εκμάθηση της κριτικής σκέψης. Συχνά περιλαμβάνει άτομα με σχετικά χαμηλά επίπεδα εκπαίδευσης και εισοδήματος και τα οποία θεωρούν τους εαυτούς τους αδύναμους. Μόλις αντιληφθούν την ιδέα της κριτικής σκέψης μπορεί να αλλάξει ολόκληρη η αντίληψη τους για τον κόσμο. Αρκετές φορές, η εμπειρία της συμμετοχής σε μια παρέμβαση ή πρωτοβουλία στην κοινότητα παρέχει το κίνητρο για αυτή την εκμάθηση. 

Συμπερασματικά
Η κριτική σκέψη είναι μια ζωτικής σημασίας δεξιότητα για τις υπηρεσίες υγείας και την εργασία στην κοινότητα. Είναι η διαδικασία της αμφισβήτησης, της εξέτασης και της ανάλυσης καταστάσεων, θεμάτων, προβλημάτων, ανθρώπων και πληροφοριών κάθε είδους από κάθε δυνατή οπτική γωνία. Αυτό δίνει όσο δυνατόν πιο αντικειμενική θέση των πραγμάτων, κάνοντας πιο πιθανές την ακριβείς ερμηνείες των πληροφοριών και πιο αποτελεσματική την επίλυση των προβλημάτων.
Περισσότερα θα βρείτε στον ‘ΟΔΗΓΟ ΣΥΝΗΓΟΡΙΑΣ’ της ιστοσελίδας του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών στην ΠΡΟΑΓΩΓΗ & ΑΓΩΓΗ ΥΓΕΙΑΣ στην ΕΝΟΤΗΤΑ 2. ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ http://healthpromotion.med.uoa.gr/pm/pm.htm

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ

Αφότου συμβεί ένα πρόβλημα, όλοι έχουμε ακούσει κάποιον να λέει «Αν είχαμε κάνει κάτι νωρίτερα θα το είχαμε προλάβει». Για να συμβεί λοιπόν αυτό, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε πότε και που μπορούμε να δράσουμε. Αυτή ακριβώς την έννοια έχει και η συζήτηση για τους παράγοντες κινδύνου και τους προστατευτικούς παράγοντες. Να προσανατολίσουμε τα άτομα προς τη σωστή κατεύθυνση.

Τι είναι οι παράγοντες κινδύνου και τι οι προστατευτικοί παράγοντες;
Οι παράγοντες προστασίας και κινδύνου, είναι ουσιαστικά διαστάσεις του περιβάλλοντος ή της προσωπικότητας του ατόμου που το καθιστούν λιγότερο (προστατευτικός παράγοντας) ή περισσότερο (παράγοντας κινδύνου) ευάλωτο στο να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα υγείας. Είναι οι δύο όψεις του νομίσματος και σχετίζονται άμεσα με το περιβάλλον που ζει το κάθε άτομο. Για παράδειγμα, το να έχει κάποιος οικογενειακό ιστορικό αλκοολισμού, αποτελεί παράγοντα κινδύνου για να αναπτύξει και ο ίδιος αλκοολισμό, ενώ κάποιος που μεγάλωσε σε μια οικογένεια χωρίς τέτοιο ιστορικό, έχει προστατευτικό παράγοντα απέναντι στην πιθανότητα να αναπτύξει αλκοολισμό. Κάθε φορά που προσπαθούμε να πληροφορήσουμε τα μέλη της κοινότητας για ένα θέμα υγείας, θα πρέπει πρωτίστως να επικεντρωνόμαστε στους προστατευτικούς παράγοντες και τους παράγοντες κινδύνου.
 
Οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουμε τους παράγοντες κινδύνου για τη στεφανιαία νόσο –συμπεριλαμβανομένης της έλλειψης άσκησης, μιας διατροφής πλούσιας σε λιπαρά, το κάπνισμα- εξαιτίας των μεγάλων εκστρατειών ενημέρωσης που έχουν πραγματοποιηθεί κατά καιρούς. Στην πραγματικότητα, μπορεί να αλλάξουμε ή να μην αλλάξουμε τη διατροφή μας εξαιτίας αυτής της γνώσης, ωστόσο χωρίς αυτές τις γνώσεις δε θα ξέραμε από πού να ξεκινήσουμε. Όλα τα θέματα υγείας έχουν προστατευτικούς παράγοντες και παράγοντες κινδύνου που μπορούν να μας βοηθήσουν σημαντικά στην προσπάθειά μας για μια πιο υγιή κοινωνία.
 
Μερικοί από τους παράγοντες κινδύνου για τη χρήση ουσιών για παράδειγμα, περιλαμβάνουν εκείνους που περιγράφηκαν από τους ερευνητές David Hawkins & Richard Catalano και οι οποίοι είναι:
Η οικονομική δυσχέρεια
Η διαθεσιμότητα των ουσιών
Η σχολική αποτυχία
Το να έχει κάποιος φίλους που κάνουν χρήση ουσιών

Αντίστοιχα, ορισμένοι από τους προστατευτικούς παράγοντες που έχουν προκύψει από έρευνες, είναι:
Το να έχει κάποιος στενές σχέσεις με άτομα που δεν κάνουν χρήση ουσιών.
Η εκπαίδευση σε δεξιότητες. Παιδιά που στα πλαίσια της οικογένειας του δίδονται ευθύνες αλλά και η κατάλληλη εκπαίδευση ώστε να ανταποκριθούν σε αυτές.
Ξεκάθαρες και σταθερές πεποιθήσεις υγείας ενάντια στη χρήση ουσιών. Το να έχει κάποιος στον κοινωνικό του περίγυρο άτομα που τάσσονται σταθερά κατά της χρήσης ουσιών.

Για τους Hawkins & Catalano, οι προστατευτικοί παράγοντες και οι παράγοντες κινδύνου, δεν αποτελούν τις αντίθετες όψεις του ίδιου νομίσματος, αλλά αντιθέτως, αποτελούν πολύ σημαντικές επιρροές (θετικές ή αρνητικές) στη ζωή ενός νεαρού ατόμου.


Γιατί θα πρέπει να μιλήσουμε στα μέλη της κοινότητας για τους προστατευτικούς και τους παράγοντες κινδύνου;
Υπάρχουν μια σειρά από σημαντικοί  λόγοι για να μιλήσετε στα μέλη της κοινότητας για προστατευτικούς παράγοντες και παράγοντες κινδύνου σχετικά με κάποιο θέμα υγείας. Ένας ακόμη σημαντικός λόγος για να το κάνετε, είναι γιατί έτσι έχετε την ευκαιρία να αναπροσαρμόσετε τη γενική νοοτροπία σε πιο παραγωγικές οδούς, όπως οι ακόλουθες:

Ι. Εστιασμός στην Πρόληψη. Με το εστιάζετε στους προστατευτικούς παράγοντες και τους παράγοντες κινδύνου, βοηθάτε τα άτομα να μετατοπίσουν το ενδιαφέρον τους από την προσέγγιση της αντίδρασης σε ένα θέμα υγείας αφότου συμβεί, στην πρόληψη.

ΙΙ. Εστιασμός στα κόστη. Υπάρχουν τόσο οικονομικά, όσο και κοινωνικά κόστη τα οποία πρέπει αν ελαττωθούν. Πώς γίνεται αυτό; Εξετάστε τα ακόλουθα παραδείγματα:
Όταν κάποιος κάνει χρήση ουσιών, για να αποκατασταθεί η οικονομική, συναισθηματική και ψυχολογική βλάβη που έχει υποστεί αυτός και η οικογένεια του, κοστίζει ιδιαίτερα ακριβά. Το να γίνει πρόληψη της χρήσης ουσιών, κοστίζει λιγότερο κατά πολλούς τρόπους.
Κοστίζει λιγότερο να βοηθήσουμε μια έφηβη να τελειώσει το σχολείο και να φοιτήσει στο πανεπιστήμιο, από όσο θα κόστιζε να τη βοηθήσουμε να αναθρέψει τα παιδιά της ως ανειδίκευτη υπάλληλος. 

 Τα οικονομικά και ανθρώπινα κόστη της εκπαίδευσης των νέων σχετικά με τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα όπως το AIDS είναι κατά πολύ λιγότερα από την θεραπεία που απαιτείται αφότου κάποιος νοσήσει από ένα τέτοιο νόσημα.

ΙΙΙ. Εστιασμός στα Πλεονεκτήματα. Εστιάζοντας στους προστατευτικούς παράγοντες και τους παράγοντες κινδύνου, μπαίνουμε ουσιαστικά σε ένα διάλογο με το κοινό, σχετικά με το τι μπορούν να κάνουν τα μέλη της κοινότητας για να προλάβουν πχ το έμφραγμα και να αποτρέψουν τα άτομα ακόμα και από το να δοκιμάσουν ουσίες έστω και μια φορά. Πρόκειται για μια προσέγγιση με πολλά οφέλη. Όταν οι νέοι άνθρωποι μεγαλώνουν υγιείς, γίνονται παραγωγικοί πολίτες, οι οποίοι είναι πιο ευτυχισμένοι, μπορούν να υποστηρίξουν καλύτερα την οικογένεια, τους φίλους τους και τους γείτονές τους. Η προσέγγιση αυτή δεν είναι μόνο αποδοτική οικονομικά, αλλά κυρίως, μειώνει τον ανθρώπινο πόνο και βελτιώνει την ποιότητα ζωής των ανθρώπων.

V. Εστιασμός στην ευαισθητοποίηση. Συζητώντας για παράγοντες κινδύνου και προστατευτικούς παράγοντες, αυξάνουμε τις γνώσεις του κοινού σχετικά με το θέμα το οποίο μας ενδιαφέρει. Αν το χειριστούμε κατάλληλα, αυτή η πληροφόρηση μπορεί να μας προσφέρει την κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης, την οποία χρειαζόμαστε για να αυξήσουμε την ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με το θέμα. Γιατί είναι σημαντικό αυτό; Γιατί έτσι, βοηθάμε τα άτομα να κατανοήσουν ότι υπάρχουν πράγματα που μπορούν τα ίδια να κάνουν, ότι δεν είναι πολύ αργά, και ότι ουσιαστικά αποτελούν και τα ίδια τα άτομα μέρος της λύσης. Αποτελεί πολύ ισχυρό κίνητρο το ότι μπορούν να κάνουν πολλά πράγματα για να σώσουν ή να βελτιώσουν τις ζωές άλλων ανθρώπων. Η θεραπεία αποτελεί πεδίο εργασίας των ιατρών, αλλά η στρατηγική της πρόληψης μπορεί να εφαρμοστεί από οποιονδήποτε. Δε χρειάζεται μεγάλη εκπαίδευση για να διδάξουμε σε έναν εθελοντή πώς να δουλέψει με τα παιδιά που φοιτούν στο σχολείο της γειτονιάς του. Ωστόσο, τέτοιες δραστηριότητες, μπορεί να αποδειχτούν πολύ αποτελεσματικές σε επίπεδο πρόληψης ενάντια σε συμπεριφορές που βλάπτουν την υγεία, όπως για παράδειγμα συμβαίνει με τη χρήση ουσιών.

Συνοψίζοντας:
Το να συζητάμε για προστατευτικούς και παράγοντες κινδύνου, είναι ένας πολύ καλός τρόπος για να αρχίσουν τα άτομα να σκέφτονται σχετικά με την πρόληψη. Αντί να εστιάζουμε στην θεραπεία, μετατοπίζουμε το ενδιαφέρον στο πως μπορούμε να παρέμβουμε ώστε να μην εμφανίζονται καθόλου τα προβλήματα υγείας.  Ας αναλογιστούμε πως θα ήταν ένας κόσμος που δε θα υπήρχε κακοποίηση παιδιών, αλκοολισμός, ένας κόσμος όπου θα υπήρχε ασφάλεια στην πόλη μέρα και νύχτα. Αυτός ο κόσμος αξίζει σε όλους μας και μπορούμε αν προσπαθήσουμε να τον κάνουμε πραγματικότητα. Για να το πετύχουμε, χρειάζεται να εστιάσουμε τις προσπάθειές μας στα μέρη όπου θα επιτευχθεί το μέγιστο δυνατό αποτέλεσμα. 

Περισσότερα θα βρείτε στον ‘ΟΔΗΓΟ ΣΥΝΗΓΟΡΙΑΣ’ της ιστοσελίδας του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών στην ΠΡΟΑΓΩΓΗ & ΑΓΩΓΗ ΥΓΕΙΑΣ στην ΕΝΟΤΗΤΑ 3. ΣΥΝΗΓΟΡΙΑ http://healthpromotion.med.uoa.gr/pm/pm.htm